31 Aralık Dünya Azerbaycanlılar Gününü Güney ve Kuzey Azerbaycanın Temsili Birleşme Günü Kutlu olsun.

Ebülfazl Elçibey[*] Vahid Azәrbaycan Mәfkürәsini ilk siyasetçi olarak ortaya koymuştur. Bu söylemler Güney Azerbaycan milli hareketinde derin sonuçlar doğurmuş, hareketin yaygınlaşmasında etkili olmuşlar. Kuzey Azerbaycan bağımsızlığın ilanıyla birlikte, Güney Azerbaycan Türklerinin siyasi etkinlikler ve örgütlemelerde hareketlilik yaşansa da İran tarafından bastırıldı.

Azerbaycan Halk Cephesi Nahçıvan’da, 4 Aralık 1989’da İran sınırındaki rejimin gevşetilmesini talep ederek çeşitli mitingler düzenledi. 12 Aralık’ta başlayan mitingde Güney Azerbaycan’dan temsilciler de katıldı. Mitingler sırasında, devlet yetkililerine Aras Nehri boyunca uzanan dikenli tellerin 31 Aralık’a kadar kaldırılması talepleri oldu.  Azerbaycan Türkleri iki taraftan bir biriyle haberleşerek 31 Aralık’ta Aras Nehri boyunca toplandılar. İki tarafın sınırındaki dikenli telleri yıkarak temsili olarak iki Azerbaycan sınırları kaldırılıp birleşme sağlandı. [2]

Bu temsili hareketler İran Fars merkezli rejim tarafından Kuzey Azerbaycan Türklerinin komünizmden kaçış ve İslama yönelmek[3] gibi yorumlarla

Azerbaycan Cumhuriyeti’nin kurulmasının ardından İran Türkleri kültür ve entelektüel faaliyetler yeniden güçlenme görüldü. Güney Azerbaycan Türkleri Kuzey Azerbaycan Türkleriyle ortak kimliklerini ortaya koymak için çeşitli faaliyetlere başladılar. Bunların başında Türkçe kitap ve gazetelerin yayınlarının yeniden artması, âşıkların yeniden kültürel faaliyetlerinin güçlenmesini sayabiliriz.

O güne kadar yüksek kültür Fars kültürü olarak Azerbaycan Türklerinin kültürel ögelerini hor gördüyse bu tarihten sonra dengeler değişmeye başladı. Azerbaycan Türk kültürü alt kültürden üst kültür ögesine dönüşüm başladı.

Kuzey Azerbaycan’ın bağımsızlığı, İran Türkleri özellikle Güney Azerbaycan Türklerinin öz kimliklerini Türk kültürünü keşfetmeye ve tanımlamaya yönlendirdi. İran’da, az sayıdaki istisna dışında, Güney Azerbaycanlılar yeni bir Azerbaycan devletinin kuzeyde kurulmasını heyecanla destekledi.[1]

Elçibey’in Türkçülüğü, Birleşik Azerbaycan görüşü, laik olması ve Amerika Birleşik Devletleri ve İsrail’le iyi ilişkiler kurma çabaları, İran'ın endişelerini büyük ölçüde artırıyor. 1992-93’de İran’ın Azerbaycan Cumhuriyeti’ne yaklaşımındaki tedirginlik ve teyakkuz durumu daha da arttı. İran tarafını en çok korkutan durum ise, Cumhurbaşkanı Elçibey iktidarının milliyetçi ve demokratik karakterli olması idi.

İran’ın bölgedeki gücü ve milyonlarca Türkün varlığı, Azerbaycan'ın İran ile olan ilişkileri dış politikasının başlıca konusu olmuştur. Azerbaycan Türklerinin iki farklı tarafta bulunma olması, dönemin önemli temalarından birisi olduğu dikkate alınarak, her zaman için tarafların gündeminde yer almıştır[2] .

20 Ocak 1990 olaylarında Azerbaycan’da yaklaşık 145 insanın SSCB ordusunca katledilmesi Güney’de de yankı bulmuştur. Katliamın Kuzey ve Güney’deki Türklerin Aras Nehri civarında gerçekleştirdiği akraba görüşmelerinin hemen birkaç hafta sonrasına denk gelmesi, Güney Azerbaycan Türklerinde infial uyanmasına ve İran Hükümeti’nde ise Kafkasya gelişmeleri doğrultusunda yeni tehdit algılamalarına yol açmıştır. Tahran Hükümeti Kuzey ve Güney Azerbaycan arasında etkileşimin ve milli taleplerin yoğunlaşması korkusuna karşılık, Azerbaycan Cumhuriyeti’nin yaşadığı bazı bölgesel sorunlarda Rus ve Ermeni tezlerine yakınlaşmaya başlamıştır. [3]

Azerbaycan Cumhuriyeti'nin bağımsızlığını takiben, bir taraftan Azerbaycan’ın her iki tarafında akraba ve soydaş ilişkileri başlamış, diğer taraftan ise yeni bağımsızlığına kavuşan Azerbaycan devleti, İran’daki Azerbaycanlılarından akraba devlet konumu ortaya çıkmıştır. Sınırın her iki tarafında da Azerbaycanlılar arasındaki temaslar ve iletişimin niteliğinde çarpıcı değişiklikler meydana geldi. 1980'lerin başında ve ortasında, aramalar sınırlıydı. Ancak, bağımsızlık zamanında ve hükümetin kurulmasından sonra, bu sınırlı bağlantılar derin etkileşimler haline geldi. Sovyet Azerbaycanlılar arasında İran’daki etnik kökenleriyle bağ kurma arzusu, Azerbaycan milli kimliği ve kültürlerinde gurur duydukları duyguyu ifade etmenin odak noktası haline geldi. Sovyetler Birliği'nin kısıtlamaları kaldırması ve Moskova'nın kontrolünü azaltmasıyla kültürel ve politik ilişkileri geliştirme isteği arttı. Akrabalar birbirlerini aramaya başladı ve birçok aile bağları yenilendi. Sınırın her iki tarafında bulunan Azerbaycanlılar, Sovyetler döneminde ilişkilerin mecburen kesildikleri akrabalarını bulmak için Azerbaycan ve İran gazetelerinde ilan verdiler. Her iki taraftaki Azerbaycanlılar birbirleri ile evlendi ve bu evlilikler, Azerbaycanlılar arasındaki yenilenen bağlar için önemli bir faktör haline geldi.

Başlangıçta İran, Azerbaycan vatandaşları ile Azerbaycan Cumhuriyeti'ndeki etnik kökenleri arasındaki alışverişi memnuniyetle karşıladı ve İran'ın Azerbaycan Cumhuriyeti'ndeki nüfuzunu arttırmak ve başta ekonomik olmak üzere çeşitli alanlarda Azerbaycan'la işbirliği yapmak için bir fırsat olarak gördü. Buna rağmen, 1992 yılının sonlarında Tahran, etkinin karşılıklı olabileceğini ve bu değişimlerin İran’da Azerbaycan’ın kimliğini geliştirmeye yardımcı olabileceğini düşünmeye başladı. İran o zamandan itibaren iletişimlerin kontrolünü yeniden ele geçirmeye çalıştı ve 1992 yılının sonlarında Azerbaycanlılar arasında doğrudan teması engellemeye başladı. Örneğin, İran, Azerbaycan Cumhuriyeti vatandaşlarıyla evlenmeyi özel izne tabi tuttu ve resmi izin olmadan yapılan tüm evliliklerin İslam Cumhuriyeti yasaları uyarınca yasadışı ve geçersiz olduğunu açıkladı.[4]

Azerbaycan Cumhuriyeti bağımsızlığını kazandıktan sonra birçok siyasi parti ve örgüt, bu bağlamda Halk Cephesi, Musavat ve Himmet Partisi, hedeflerinden birisinin Güney Azerbaycan ile birleşmek olduğunu belirterek, bu grupların birçoğu İran Azerbaycan’ındaki aktivistler ile ilişki kurdular. Aralık 1997 tarihinde Güney Azerbaycanlıların haklarını geliştirme ve iki Azerbaycan’ın birleşimini sağlamak üzere Birleşik Azerbaycan Hareketi, Bakü’de kuruldu. Bakü’de bulunan ve esas hedefleri Güney Azerbaycan’ın bağımsızlığı veya haklarına kavuşması olan diğer cereyanlar: Güney Azerbaycan Ulusal Bağımsız Hareketi ve Azerbaycan Siyasi Merkezi örgütleri idi. Bu örgütler genellikle Bakü’deki İran Büyükelçiliği önünde gösteriler düzenleyerek İran’daki Türklerin haklarının verilmesini talep ediyorlardı.[5] Kuzey Azerbaycan’ın bağımsızlığı, Güney Azerbaycan Milli Hareketi’ni birçok farklı alanda etkilemiştir. Bu alanlar: Azerbaycan edebi faaliyetlerinin canlanması ve anadilde eğitim hakkı talep etme, farklı siyasi örgütler ve kuruluşların oluşması, özgüven ve ulusal bilincin gelişmesi şeklindedir.

KAYNAKLAR

[*]Ebulfazl Elçibey Güney Azerbaycan Türkçü harekâtında “başbuğ”, “Yolbeyi” gibi adlarla anılmıştır.

[1] Erol, O. (2007). İran İç Politikasında Azerbaycan Türkleri (1906–2006) Yüksek Lisans Tezi, Kocaeli: Kocaeli Üniversitesi.

[2] Aslanlı, Araz ve Hesenov, İlham, Haydar Aliyev Dönemi Azerbaycan Dış Politikası, Ankara, Platin Yayınları, 2005.

[3] Cemil Doğaç, İpek, “Güney Azerbaycan Türklerinde Kimlik Sorunu.” Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 2012, C. 12, S. 1, s. 276.

[4] Shaffer, 2006, s. 212.

[5] Noyabr 1990 Ankarada Dünya Azәrbaycanlılar Birliği Kongresinde 31 Aralık Dünya Azәrbaycanlılar Hәmreylik Günü olarak adlandırıldı.

Yorumlar