Günümüzde Türkiye’den sonra en çok Türk nüfusunun bulunduğu ülke konumunda olan İran coğrafyası yaklaşık bin yıl boyunca Türklerin egemenliği altında kalmıştır. Kaçar Hanedanlığı ile Ruslar arasında 1828 yılında imzalanan Türkmençay Antlaşması ile Azerbaycan toprakları Kuzey ve Güney Azerbaycan olarak ikiye ayrılmış; kuzeyde kalan topraklar Rusya’ya, güneyde kalan kısmı ise Kaçar hanedanlığına bırakılmıştır. 1925 yılından sonra bölgenin Fars yönetimine geçmesiyle birlikte birçok topluluğa uygulanan Farslaştırma politikası Türklere de uygulanmak istenmiştir. Ancak Sovyetler Birliği’nin dağılması ve Azerbaycan Cumhuriyeti’nin kurulması Güney Azerbaycan Türklerinin içerisinde millî bilincin yükselmesine katkı sağlamıştır. 1990’lı yıllardan sonra Güney Azerbaycan Türklerinde milliyetçilik, geleneksel çizgi kültürel sahadan siyasi sahaya kaymıştır. Farslaştırma politikasına karşı çıkan Güney Azerbaycan Türkleri yıllarca birikmiş siyasi, ekonomik ve kültürel isteklerinin bir sonuca ulaşmamasından dolayı “Güney Azerbaycan Millî Hareketi” başlatmıştır. Bu bağlamda çalışmada Güney Azerbaycan Millî Hareketinin başlama sebebi ve olayları, hareket içerisinde yer alan partiler hakkında genel bilgiler ve bu hareket çatısı altında sosyal medyada yer alan folklorik unsurlar ele alınmıştır. Sonuç olarak ise Güney Azerbaycan Millî Hareketinde mitlerden, efsanelerden, destanlardan, kalıp sözlerden, şiirlerden ve sözlü tarih gibi çeşitli türlerden yararlanarak folklorik unsurlar ortaya konulduğu; bu folklorik unsurlar sayesinde günümüzde hareketin canlı tutulduğu tespit edilmiştir.

1. Millî Kimliğin Yükselişi: Güney Azerbaycan Millî Hareketi

Doksanlı yılların başından itibaren sosyalist bloğun çökmesi ile birlikte eş zamanlı olarak mevcut anayasa çerçevesinde hareket ederek yalnızca anadili ve kültürel hakları talep etme amacını aşan siyasi oluşumlar, “Güney Azerbaycan Millî Hareketi” adı altında ortaya çıkmıştır. Müslüman Halkın Cumhuriyet Partisi’nin şiddet kullanarak bastırılmasının ardından Azerbaycan’da kesintiye uğrayan örgütsel siyasi faaliyetler, bir süre sonra düşünce ve eylem düzeyinde yeniden yapılanarak, kimlik temelli bir odakla tekrar başlamıştır.

Meydana gelen toplumsal ve siyasi oluşumlar Azerbaycan Türklerinin kimlik ile haklarını savunmayı amaçlamış; bölgedeki Azerbaycan Türklerinin tarih boyunca karşılaştığı zorluklara, kültürel baskılara ve siyasi ayrımcılığa bir tepki olarak doğmuştur. Bu oluşumlar Azerbaycan Türklerinin kimliğini güçlendirmek, dil ve kültür haklarını korumak, eğitimde eşitlik sağlamak, siyasi katılımı teşvik etmek gibi çeşitli hedefler doğrultusunda faaliyet göstermektedir. Güney Azerbaycan Millî Hareketi’nin ilk sokağa çıkışı 1992 yılında Kuzey Azerbaycan’da bulunan Laçın kentinin Ermeniler tarafından işgali ve İran’ın Ermenistan’a verdiği desteği protesto etmek amacıyla olduğu görülmektedir. Bu olayda Tebriz Üniversitesi’nde toplanan bir grup Türk öğrenci protesto yürüyüşü başlatmış, bu yürüyüş dakikalar içinde büyüyerek sokağa taşmış ve şehirde kısa süreli bir gerginlik yaşanmıştır. Bu olay zamanında önemsiz bir vaka olarak algılansa da çağdaş Azerbaycan Millî Hareketi’nin ilk fiili hareketi olarak tarihe geçmiş ve bir başlangıç noktası olmuştur (Araz, 2014, s. 36).

Hareketin bir diğer dönüm noktası Güney Azerbaycan Millî Uyanış Hareketi’nin kurulmasıdır. Temelleri 1991 yılında Mahmoudali Çehregani tarafından atılmış olsa da sistemli bir hale gelmesi 1994 1074 yılında olmuştur. Çehregani 1994 yılında üniversitelerin ve çeşitli kültürel derneklerin desteğini kazanmış, 1995 yılında Tebriz’den milletvekili adayı olmuştur. Seçimlerde milletvekilliğini kazanmasına rağmen Çehregani Tahran Parlamentosuna girememiştir. Seçimler sırasında Tebriz’de Türk milletine Çehregani “Eğer haklarımızı ve istediklerimizi Tahran rejimi vermezse, hazırım babam Settarhan’ın çekmelerini (çizmelerini) giyip milletimle beraber Tahran’a kadar gitmeye!” şeklinde demeç vermiştir. Bu demeçten kısa bir süre sonra Çehregani İran rejimi tarafından çeşitli baskılara maruz kalmıştır. Kazanmasına rağmen parlamentoya giremeyen ve çeşitli baskılara maruz kalan Çehregani için Türkler, Güney Azerbaycan’ın çeşitli şehirlerinde miting ile gösteriler düzenlemiştir. Bu mitingler esnasında Çehregani ile birlikte birçok kişi tutuklanarak aylarca hapse mahkum edilmiştir. Birleşmiş Milletlerden İran’a Çehregani’nin serbest bırakılması için bir mektup yazılması üzerine serbest kalan Çehregani Azerbaycan, Türkiye ile ABD’ye giderek buralarda insan hakları çerçevesinde ve demokratik sahada millî mücadelesini sürdürmeye devam etmiştir. Çehregani buralarda otuz milyon Türk’ün siyasi haklarının ihlal edildiğini, kültürün yok edilmeye çalışıldığını, Türkçe isimlerin yasaklandığını, anadilinde eğitim alınamadığını dile getirmiştir. Ayrıca bölgenin stratejik olarak çok önemli bir konumda olduğunu, Turan’ın altın köprüsü niteliğini taşıdığını da dile getirmiştir.

Güney Azerbaycan Millî Uyanış Hareketi’nin genel ilkeleri arasında

şu maddeler yer almaktadır:

1. Güney Azerbaycan Ulusal Uyanış Hareketi (GAMOH), Türk tarihi ve kültürüne ait değerler temelinde Güney Azerbaycan Türklerinin ulusal özgürlüğü, demokratik yaşamı, maddi ve manevi ilerlemesi ve refahı için mücadele eden siyasi ve sosyal bir örgüttür.
2. GAMOH organizasyonu uluslararası normlar, ilkeler ve bu tüzük temelinde çalışmaktadır.
3. GAMOH, Güney Azerbaycan Türk milletinin kendi kaderini tayin hakkı ve insan hakları mücadelesinde Birleşmiş Milletler (BM) uluslararası anlayış ve insan hakları beyannamesi temelinde çalışmaktadır.
4. GAMOH, Güney Azerbaycan coğrafi sınırları dışında kurulan büro ve temsilcilikler uluslararası normlara ve bulundukları ülkelerin kanunlarına uygun olarak çalışmaktadır.
5. GAMOH, demokrasi, gönüllülük, üyelerinin eşit hakları, özyönetim ve insan haklarına saygı ilkeleri üzerine kurulmuş bir kuruluştur (gamoh.org)

Makalenin tamamını aşağıdaki bağlantıdan okuyabilirsiniz.

(28) Folklor ve Milliyetçilik Bağlamında Güney Azerbaycan Türklerinin Millî Hareketlerine Bir Bakış

Yorumlar