Maşaallah Rəzmi

Məqalənin əsas başlığı:
Təbrizin 1356-cı ilin 29 bəhmən qiyamının 48-ci ildönümü və həmin günün şəraitinin indiki İran vəziyyəti ilə müqayisəsi

Təbrizin 1356-cı ilin 29 bəhmən qiyamı, İranda monarxiya rejiminin sonunun başlanğıcı idi və indi də İslam Respublikasının rəhbərləri 1404-cü ilin 18 və 19 bəhmən günlərində İranın etirazçı mxalqına qarşı törətdikləri qətliamla, faktiki olaraq öz rejimlərinin sonunun başlanğıcını rəsmiləşdirdilər. Əgər bu günə qədər hökumətlə millət arasında uçurumdan danışılırdısa, qətliamdan sonra indi rejimlə millət arasında həqiqi bir qan dənizi yaranmışdır. Dini istibdadın daha nə qədər davam edəcəyi məlum deyil, amma bu hökumət hansı şəkildə devrilsə də, bəşəriyyətə qarşı törətdiyi cinayətlə İranın mollalar hakimiyyətinə birdəfəlik son qoydu; çünki rejim din adı ilə etdiyi zülm və cinayətlərlə İran cəmiyyətinin çoxunu dünyəvi (sekulyar) hökumətin tərəfdarına çevirmişdir.

Bu gün İranın sosial şəraiti tamamilə dəyişmişdir. İslam inqilabından əvvəl ölkə əhalisinin 70%-i kəndlərdə və yalnız 30%-i şəhərlərdə yaşayırdı və ölkənin ümumi əhalisi də 35 milyon nəfər idi. İndi əhali 92 milyon nəfərə çatmış və bu əhalinin yalnız 25%-i kəndlərdə yaşayır. O günlərin şəhərlərin kənar məhəllələrində yaşayan, sonradan Sepah-e Pasdaranın (İnqilab Keşikçilərinin) sərkərdələrinə çevrilən kəndlilər indi kapitalist olub xalqdan ayrılıblar və artıq mollaların “İslam ədalət hökuməti” barədə yalanlarına inanan kimsə yoxdur. Bu gün İranın meqaşəhərlərinin kənar məhəllələrində yaşayanlar mollaların arxasınca getmirlər; çünki molla hakimiyyəti onlar üçün heç olmasa minimum insani yaşayışı təmin edə bilməmişdir.

Beynəlxalq səhnədə də ciddi dəyişikliklər meydana gəlmişdir. Sovet İttifaqının dağılmasından sonra kommunizm artıq kapitalist cəmiyyətlər üçün əsas təhlükə sayılmır və İslam hakimiyyəti faydasız hala gəlmişdir. Bu gün Qərb ölkələrinin rəhbərlərini narahat edən kommunizm deyil, Qərb cəmiyyətlərinin sülh və sakitliyini pozan İslami fanatizmdir. Bu səbəbdən artıq İslam Respublikasını dəstəkləmirlər və onun “istifadə tarixi” bitmişdir. İndi Qərblilər Soyuq müharibə dövründə özləri şüşədən çıxardıqları bu narahat edici nəhəngi yenidən şüşəyə qaytarmaq istəyirlər. Bunun əvəzində Qərb ölkələri indi İranda İslam Respublikasının yerinə keçəcək sekulyar bir hökumət axtarışındadır. Hələ ABŞ, eləcə də İranda ənənəvi nüfuza malik İngiltərə öz istədiyi alternativi təqdim etməmişdir; amma dünyada ifrat sağ qüvvələrin yüksəlişi nəzərə alınsa, mümkündür ki, onların istədiyi alternativ də ifrat sağ cərəyanlardan olsun. İran cəmiyyətinin yetərincə siyasiləşdiyini nəzərə alsaq, onda qəbul etməliyik ki, artıq heç bir xarici güc, agah xalqın rolunu nəzərə almadan, asanlıqla iranlılara hökumət təyin edə bilməz. Buna görə də siyasi İran cəmiyyəti demokratiya istəyirsə, dini istibdada son qoymaq üçün geniş demokratik koalisiya yaratmağa məcbur olacaq. İslam Respublikası yolun sonuna gəlib və idarəetməyə qadir deyil; korrupsiya və oğurluq onu içəridən boşaldıb. Buna görə də, böyük güclərin dəstəyi ilə onun necə formalaşıb hakimiyyətə gəldiyi prosesinə yenidən baxmaq pis olmaz; keçmiş gələcəyin yolunu işıqlandıran çıraqdır.

Bəziləri iddia edir ki, ABŞ və Qərbin böyük ölkələri şahın devrilməsindən qırx gün əvvəl, yəni Qvadelupda ABŞ, İngiltərə, Fransa və Qərbi Almaniyanın liderlərinin konfransından sonra Xomeynini dəstəkləmək qərarı veriblər. Amma İran Azadlıq Hərəkatının liderlərinin xatirələri, xüsusilə ABŞ-ın Təbriz konsulluğunun və ABŞ-ın Tehrandakı səfirliyinin hesabatları, eləcə də dərc olunmuş amerikalı siyasətçilərin xatirələri göstərir ki, İslam hökumətini şah rejiminə alternativ kimi dəstəkləmək qərarı Qvadelup konfransından çox əvvəl verilmişdi və həmin qərarın məqsədi də Sovet kommunizminin İranda nüfuzuna və yayılmasına qarşı İslami ideoloji sədd yaratmaq olmuşdur. Qeyd etmək lazımdır ki, İranın Sovetlə sərhədi yalnız iki qonşu ölkənin sərhədi deyildi, Soyuq müharibədə Şərq və Qərb bloklarının sərhədi sayılırdı və bu da bizim siyasi taleyimizdə həlledici rol oynadı.

1356-cı ildə ABŞ Demokrat Partiyasında bəzi strateqlər Sovet nüfuzuna qarşı mübarizə üçün İranda İslam hökuməti hazırlamaq barədə düşünürdülər və Təbrizin 29 bəhmən qiyamı bu fikri rəsmi siyasətə çevirdi. Şübhəsiz, Təbrizin 29 bəhmən qiyamı kimi bir hadisə, məsələn İsfahanda və ya Şirazda baş versəydi, amerikalıların ona bu qədər həssas reaksiya göstərməsi çətin olardı. Lakin Təbrizin Sovet İttifaqına yaxınlığı, Azərbaycan Demokrat Firqəsinin tarixi keçmişi və Təbrizdə sol qüvvələrin ənənəvi çoxluğu amerikalıları Təbrizdəki dəyişiklikləri dəqiqliklə izləməyə və qiyamın səbəblərini araşdırmağa vadar edirdi. Qiyamın miqyası da geniş idi: 73 bank, onlarla dövlət idarəsi və Rəstaxiz Partiyasının mərkəzləri dağıdılmış, qiyamçılarının sayı 200 minə, itkilərin sayı isə 300 nəfərə qədər göstərilmişdir; hərçənd bu gün bizdə yalnız 15 öldürülənin adı və şəkli var. Bu nümayişdə ilk dəfə “Şaha ölüm” şüarı səsləndirildi. Xomeyni Təbriz qiyamından on gün sonra bəyanat verdi, amma yeni bir söz demədi və xüsusilə “şah getməlidir” demədi. O, nəhayət 1357-ci ilin yayında “şah getməlidir” dedi; yəni amerikalılardan əmin olduqdan sonra ki, şah gedərsə, onun yerinə özü gələcək. 29 bəhmən qiyamını yaradan təbrizlilər, şahın hərbi vəziyyət elan etməsinə baxmayaraq evlərinə qayıtmadılar və bir il boyunca küçələrdə mübarizə apardılar; inqilab mərhələsində isə “Xəlq Müsəlman” Partiyasına qoşulub təşkilatlandılar və Azərbaycanlıların böyük əksəriyyəti ilə birlikdə başqa bir tarixi hərəkət yarada bildilər. Tarixdə qeyd olunub ki, milyonlarla azərbaycanlı “Konstitusiyanın 110-cu maddəsində vilayəti-fəqihin səlahiyyətlərinə” qarşı çıxdı və Təbrizdə
milyonluq mitinqlər təşkil edərək İslam Respublikasının konstitusiyasına səs vermədi; təəssüf ki, o dövrün İran siyasi cərəyanları onları dəstəkləmədi və Xomeyni Tehrandan və İsfahandan pasdar qüvvələri göndərərək 1358-ci ilin son aylarında Təbrizi amansızcasına basdırdı. Şəriətmədarini dəstəkləyən komitələrin silahsızlaşdırılması zamanı baş verən toqquşmalarda müdafiəçiləri öldürdü və Xəlq Müsəlman Partiyasının 13 rəhbərini edam etdi; vilayəti-fəqihə qarşı olan Təbriz bazarını və Azərbaycanın milli burjuaziyasını da susdurdu.

İnqilabdan əvvəl şah və saray kommunistlərdən və müsəddiqçilərdən qorxurdu və 1332-ci ilin 28 mordad çevrilişindən sonra dövlət gücündən istifadə edərək onları aradan qaldırmağa çalışmışdı; buna görə də islamçıları onlara üstün tuturdu. Məhəmmədrza şah tamamilə xurafatçı və vəhmi olan bir adam idi. Şah kommunizmə qarşı mübarizədə islamçıları özünün təbii müttəfiqi sayırdı və hökumət zəiflədikcə islamçılara daha çox imtiyaz verir, Əvqaf idarəsi vasitəsilə onları şirnikləndirirdi. 1355-ci ildən sonra şah hakimiyyəti faktiki olaraq Xomeyni tərəfdarlarını sərbəst buraxmışdı ki, xalqı İslam hökuməti şüarı ətrafında təşkilatlandırsınlar.

1355-ci ildə Qəsr həbsxanasında olan Xomeyni tərəfdarları (əksəriyyəti Fədaiyan-e İslam və Mansurun qatilləri — baş nazir Həsənəli Mansuru terror etmiş qrupdan ibarət idi) kollektiv şəkildə peşmanlıq məktubu yazıb “taclı ata”larından xahiş etdilər ki, onları əfv etsin ki, kommunizmə qarşı mübarizə olan dini vəzifələrini yerinə yetirə bilsinlər. Şah onların peşmanlığını qəbul etdi və hamısını 1355-ci ilin 28 mordadında həbsdən azad etdi; Tehranın bazarının yanında yerləşən Ərk məscidini də onların ixtiyarına verdi ki, onu Tehran bazarının İslami Mötələfə heyətlərinin (Xomeyninin dəstəkçilərinin) fəaliyyət mərkəzinə çevirsinlər. Buna görə də deyilir ki, İslam hökuməti şahın iranlılara zəhərli hədiyyəsi olmuşdur. O dövrdə ümumi təsəvvür belə idi ki, SAVAK və şahın amerikalılarla hərtərəfli koordinasiyası nəzərə alınsa, bu qədər mühüm qərarların ABŞ-la (ABŞ-ın “gizli dövləti” ilə) məsləhətləşmədən verilməsi çətin görünür.

Həbsdən azad edilən islamçıların hamısı 1979 inqilabının rəhbərləri və icraçıları oldular: Mehdi Əraqi (inqilabdan sonra Qəsr həbsxanasının rəisi), Ayətullah Hüseyn Nuri Həmədanı (Abadan Kino Rexin yandırılmasına fətva verən), Əsədullah Ləcərdi (Evin həbsxanasının cəlladı), Məhəmməd Kəçuyi (Ləcərdinin müavini), Həbibullah Əsgəroladi (inqilabdan sonra Ticarət Palatasının sədri) və Fədaiyan-e İslamın, eləcə də Mötələfə heyətlərinin digər üzvləri. Təbii ki, İran kimi həssas geosiyasi mövqeyə malik bir ölkədə hər bir siyasi dəyişiklik üçün belə şərtlər tələb olunur: xalqın hazırlığı və ölkə daxilində hökumətin acizliyi, bölgədəki vəziyyət və ən əsası, İranda öz mənafeləri olan böyük qlobal güclərin istəyi. Buna görə də İranın coğrafi mövqeyi tələb edir ki, İranda hər bir əsas dəyişiklik üçün xarici güclər amili daim nəzərə alınsın.

İran XX əsrdə dəfələrlə xarici müdaxilə ilə dəyişikliklər yaşayıb: Məşrutə inqilabında, 1299-cu ilin qara çevrilişində (Qacarlardan Pəhləvilərə keçid), Birinci dünya müharibəsində və Azərbaycanın qərbinin imperiyaların savaş meydanına çevrilməsində, İkinci dünya müharibəsində ölkənin işğalında, Rza şahın sürgünündə və Məhəmmədrzanın şah edilməsində, İran nümayəndəsi olmadan Tehran müttəfiqlər konfransının keçirilməsində və 1332-ci ilin 28 mordad çevrilişi ilə Məhəmməd Müsəddiq hökumətinin devrilməsində. Bu halların hamısında İran birbaşa xarici müdaxilə ilə qarşılaşıb; hətta 1342-ci ilin torpaq islahatı da ABŞ Demokrat prezidenti Con F. Kennedinin şəxsi təzyiqi ilə həyata keçirilmişdi. Belə təkrarlanan acı təcrübələrlə, Məhəmmədrza Pəhləvinin devrilməsi də təbii olaraq xarici güclərin, xüsusilə ABŞ-ın müdaxiləsi olmadan mümkün ola bilməzdi.

İran şimalda Rusiya, cənubda İngiltərə və qərbdə Osmanlı olmaqla üç imperiyanın mühasirəsində yerləşdiyinə görə onların arasında bufer bölgə rolunu oynayıb və buna görə də heç vaxt tam müstəmləkə olmayıb; amma imperiyalar öz mənafelərini qorumaq üçün müxtəlif dövrlərdə İranın daxili işlərinə qarışıblar. İndi də Rusiya, Çin, Avropa İttifaqı və ABŞ İranda öz maraqlarını nəzərdə tutur və müxtəlif formalarda dəyişikliklərdə rol oynayırlar. İranlılar sözdə xarici müdaxiləyə qarşı olublar, amma 1320-ci ilin şəhrivərində müttəfiqlər şimaldan və cənubdan İranı işğal edəndə heç kim onlara daş atmadı; əksinə, Rza şah diktaturasından qurtardıqları üçün sevinirdilər.

1970-ci illərin sonlarında “insan hüquqlarını müdafiə” şüarı ilə Cimmi Karter ABŞ prezidenti seçiləndə, Zbiqnev Bjezinski milli təhlükəsizlik müşaviri olur və kommunizmə qarşı Sovet İttifaqının ətrafında İslam hökumətləri yaratmağı, eləcə də Sovet daxilində Orta Asiyada sünni müsəlmanların etirazlarını dəstəkləməyi təklif edir ki, Sovet həm daxildən, həm də qonşular vasitəsilə təzyiq altında qalsın. Bjezinskinin məqsədi açıq şəkildə Türkiyə, İran və Əfqanıstanda İslam hökumətlərinin qurulması idi; bu plan sonradan Sovetin ətrafında “yaşıl İslam kəməri” (Green Belt) kimi məşhur oldu. Sovetlər Tehranda ABŞ diplomatlarının girov götürülməsindən sonra istehza ilə deyirdilər: biz ABŞ-dan yaşıl kəməri aldıq və onu dar ağacı kəndiri edib ABŞ-ın öz boynuna doladıq.

Cimmi Karterin prezidentliyi dövründə və İran inqilabından əvvəl ABŞ hakim elitasında İranla bağlı üç baxış vardı: biri hərbi çevrilişi və inqilabın qarşısını almağı müdafiə edirdi; biri inqilabı İslam hökuməti istiqamətində idarə etməyə inanırdı; üçüncüsü isə siyasi islahatlarla mövcud vəziyyəti qorumağın tərəfdarı idi. Plan A, B, C də var idi. Cimmi Karter zahirdə İranı “sabitlik adası” adlandırırdı, amma demokratiya şüarı ilə prezident seçilmişdi; İranda buna istehza ilə “Cimmi-krasiya” deyirdilər. SAVAK-ın müxaliflərə qarşı qeyri-insani cinayətləri də dözülməz olmuşdu və Karter İranda insan hüquqlarının pozulmasına göz yuma bilməzdi. Bu arada “yaşıl İslam kəməri” nəzəriyyəsi və onun əsasında şahın yerinə İranda İslam hökumətinin qurulması ideyasının İngiltərə və ABŞ-da güclü müdafiəçiləri var idi; dünya şəraiti və konkret hadisələr də onların baxışını gücləndirirdi, o cümlədən:
1. 1973-cü ildə Sovetin Əfqanıstana müdaxiləsi və sovetpərəst hökumətin qurulması amerikalıları İranın gələcəyi barədə narahat etmişdi.
2. Xaricdə sol qüvvələrin rəhbərlik etdiyi İran tələbə konfederasiyasının güclənməsi və nüfuzunun artması.
3. 1978-ci ildə Qırmızı Xaç nümayəndələri İranın siyasi həbsxanalarını ziyarət etdikdən sonra dünya anladı ki, İran həbsxanaları kommunist məhbuslarla doludur; yəni kommunizm İranda güclənib.
4. Şahın özü də inkişaf etmiş qan xərçəngi idi və ömrünün sonuna yaxınlaşırdı. ABŞ səfiri Uilyam Sallivan və Britaniya səfiri Entoni Parsons 1357-ci ildə şahın fiziki durumunu acınacaqlı təsvir edir, ABŞ xəzinədarlıq naziri Maykl Blumental isə şahı idarə edə bilməyən bir zombiyə bənzədir.

Xəstə şah bu təcriddə sui-qəsd nəzəriyyələrinə sığındı. Bir vaxtlar ona alqış tutan insanların indi onun ölümünü istəməsinə inanmırdı. Deməli, mütləq xarici bir sui-qəsd var idi. Bəzən İngiltərəni günahlandırırdı, bəzən neft şirkətlərini, bəzən İsraili, bəzən hətta ABŞ-ı. Bu düşüncə onu tam passivliyə sürüklədi. O, dünya liderlərinin ssenarini dəyişməsini gözləyirdi; yəni monarxiyanı xilas edəcək bir möcüzə gözləyirdi. Hakimiyyət başında olanların gözü həmişə onları hakimiyyətə gətirən qüvvədə olur; şahı da İngiltərə və ABŞ taxta çıxarmışdı. Bütün bunlar Qərb siyasətçilərini belə bir nəticəyə gətirirdi ki, şah kommunizmə qarşı effektiv mübarizə apara bilməyib və artıq apara da bilməyəcək; İranın Sovetin qucağına düşmə ehtimalı var və şah hakimiyyətinə alternativ axtarmaq lazımdır ki, qəfil yaxalanmasınlar.

İran tarixində 1270-ci ildə Mirzayi Şirazinin fətvası ilə tütün hərəkatı, 1285-ci ildə Seyyedin Abdullah Bəhbəhaninin və Məhəmməd Təbətəbainin Məşrutə hərəkatına dəstək fətvaları, eləcə də 1342-ci ildə şah islahatlarına və qadınlara səsvermə haqqına qarşı Xomeyni tərəfdarlarının üsyanı — dinin və şiə ruhanilərinin hökumətə qarşı rolunun konkret nümunələridir. Bu fonla, şahın Ağ inqilabından və Xomeyni tərəfdarlarının üsyanından sonra, “İranda torpaq sahibi və kəndli” kitabının müəllifi olan, neftin milliləşdirilməsi zamanı Tehrandakı İngiltərə səfirliyinin mətbuat attaşesi kimi çalışmış və 28 mordad çevrilişində rol oynamış Ann Ketrin Lempton — İngiltərənin tanınmış kəşfiyyat əməkdaşı kimi də tanınan bir islamşünas və iranşünas — 1964-cü ildə (Xomeyni tərəfdarlarının üsyanından bir il sonra), London Universitetində islamşünaslıq kafedrasının professoru olduğu vaxt, İran tarixində dinin gücünü və şiə ruhanilərinin nüfuzunu qiymətləndirən geniş analitik məqalə yazmışdı. Lemptonun İran tarixi və sosial şəraitinə dair təhlili, şiə ruhanilərinin İranda siyasi hakimiyyətə gəlməsinin klassik nəzəriyyəsini təqdim edirdi. Miss Lempton siyasi ruhanilərdən olan Məhəmməd Beheşti, Mürtəza Mütəhhəri və Məhəmməd Müftəh kimi İranın İslam hökumətinin  nəzəriyyəçiləri ilə də çox yazışmışdı. Lempton İranda İslam hökumətinin tərəfdarı və təbliğçisi idi, amma İslam inqilabından sonra, rəsmi dəvətə baxmayaraq, “İslam hicabı geyinməyə və ya başına yaylıq bağlamağa razı deyiləm” bəhanəsi ilə İrana gəlmədi.

Bu tarixi bilgilər fonunda, “Maykl Metrinko” adlı gənc diplomat 1356-cı ildə Təbrizdə ABŞ-ın baş konsulu idi. O, İranda fars dilində danışa bilən yeganə amerikalı məmur idi. Metrinko Təbrizdə, torpaq islahatlarından sonra kəndlərdən qoparılıb şəhərlərə gəlmiş və gələcəyi olmayan işlərdə çalışan yoxsul kəndlilərin ilk zorakı üsyanlarının şahidi olmuşdu. Bu insanlar məhəlli məscidlərdə ruhanilər tərəfindən şaha qarşı qaldırılır və yönləndirilirdi. Metrinko 1356-cı ilin 29 bəhmənində Təbriz xalqının qiyamını yaxından gördüyü üçün, davamlı olaraq ABŞ-ın Tehrandakı səfirliyinə ölkə üzrə geniş bir üsyanın mümkünlüyü barədə xəbərdarlıq edirdi, lakin əvvəlcə bu xəbərdarlıqlara əhəmiyyət verilmirdi. Ona “qayığı yelləmə” deyildiyi bildirilmişdi.

Maykl Metrinko Təbrizdəki ABŞ konsulluğundan 23 fevral 1978-ci ildə (4 esfənd 1356) “Təbrizdə üsyan və daxili qiyam” başlıqlı ilkin dörd səhifəlik hesabatını, ölənlərin və həbs olunanların sayını qeyd etmədən ABŞ Xarici İşlər Nazirliyinə göndərmiş və onun surətini Tehrandakı səfirliyə, eləcə də İsfahan və Şirazdakı konsulluqlara çatdırmışdı. Konsul sonrakı günlərdə əlavə hesabatlar göndərmiş, səfirlik də bu məlumatlara əsaslanaraq şah rejiminin rəsmiləri ilə müzakirələr aparmış və hadisələri təhlil etmişdi.

Metrinkonun ilkin hesabatının əsas məqamı budur ki, üsyan təşkilatlanmış idi və dövlət qüvvələri onun qarşısını almağa hazır deyildi. O, dini və marksist ünsürləri üsyanın təşkilatçıları kimi göstərir, işsiz gəncləri isə dağıntıların əsas qüvvəsi kimi təqdim edir. Konsul sonrakı hesabatlarında Təbriz şəhərinin altı fərqli nöqtəsində üsyanın baş verdiyini təsdiqləmişdir.

Metrinko 29 bəhmən hadisələrindən sonra şəhərin vəziyyəti barədə daha dəqiq məlumat toplamaq üçün Təbrizdə yaşayan erməni yepiskopları ilə görüş keçirmiş və hesabatında onların fikirlərini belə çatdırmışdır:

“Son hadisələr sərt dini və İslami xarakter daşısa da, nümayişçilər tərəfindən heç bir anti-xristian və ya anti-erməni hiss ifadə olunmamışdır. O bildirir ki, gün boyu şəhərin müxtəlif yerlərində yaşayan erməni ailələri ilə əlaqədə olmuş və hətta üsyançıların uzaqgörənliyi və ehtiyatlı davranışı onu təəccübləndirmişdir. Məsələn, qarşıdurmanın mərkəzinə yaxın bir yerdə yerləşən mkiçik qalereyası olan erməni bir sənətkar, dükanını bağlamadan əvvəl üsyançılarla qarşılaşır. Nümayişçilərin liderlərindən biri onun dükanına baxaraq deyir: ‘O, sənətkardır... onu buraxın.’ Daha sonra ona dükanını bağlayıb evinə getməyi tövsiyə edir. Nümayişçilər qalereyaya toxunmadan yanındakı bankın şüşələrini sındırmağa davam edirlər.”
Təbrizdəki ABŞ konsulluğunun fikrincə, “İran hökuməti Təbriz qiyamı ilə üz-üzə gəlməyə hazır deyildi və bu qiyam asanlıqla sakitləşməyəcək digər dini və sosial qarşıdurmalar üçün qapıları açmışdır.”
ABŞ-ın İrandakı səfiri Uilyam Sallivan dərhal Təbriz qiyamı barədə ətraflı hesabatı Vaşinqtona və digər mühüm diplomatik nümayəndəliklərə göndərmişdi. Onun fikrincə, “səfirlik İran hökumətinin hadisələrdə xarici qüvvələrin iştirakı barədə iddiasını qəbul etmək istəyirdi, lakin buna dair heç bir sübut təqdim olunmamışdı.”
Sallivanın məşhur teleqramı “Düşünülməyən barədə düşünmək” (“Thinking the Unthinkable”) başlığı ilə 1978-ci ilin noyabrında (1357-ci ilin aban ayında), İran inqilabından bir neçə ay əvvəl ABŞ Xarici İşlər Nazirliyinə göndərilmişdir. O, bu teleqramda şah rejiminin sürətlə nəzarəti itirdiyini və ordunun da onu uzun müddət qoruyub saxlaya bilməyəcəyini vurğulayırdı. O yazırdı ki, artıq yalnız şahın hakimiyyətinin davam edəcəyinə güvənmək olmaz və “düşünülməsi mümkün olmayan” variantlar da daxil olmaqla alternativlər nəzərdən keçirilməlidir.

Teleqramın əsas mövzularından biri şahın devrilməsi və onun yerinə yeni bir hökumətin — məsələn, dini liderlərin və müxalif qüvvələrin iştirak etdiyi bir sistemin — qurulması ehtimalı idi. Sallivan ABŞ-ın “şahdan sonrakı dövr” üçün hazırlaşmasının zəruri olduğunu qeyd edirdi. ABŞ-ın müxalif dini qüvvələrlə əlaqələri ABŞ səfirliyi, xüsusilə Təbrizdəki konsulluq, 29 bəhmən qiyamını şah rejimindən daha düzgün təhlil etmişdi. Bunun səbəbi onların İran dövlətindən müstəqil informasiya şəbəkəsinə sahib olmaları və dövlət strukturlarında çalışan müxaliflər, dini liderlər və Azadlıq Hərəkatının nümayəndələri ilə əlaqələrinin olması idi. Bu əlaqələr arasında Mehdi Bazərqan, Məhəmməd Tovsəli, Naser Minaci və xüsusilə Məhəmməd Beheşti ilə münasibətlər diqqətəlayiq idi. Beheşti “inqilab diplomatiyası” adı ilə xarici səfirliklərlə əlaqə saxlayırdı.

1979 inqilabından 30 il sonra ABŞ hökuməti bəzi məxfi sənədləri açıqladı. Bu sənədlər arasında ABŞ səfirliyinin Məhəmməd Beheşti ilə 1356-cı ildə apardığı danışıqların 40 səhifəlik qeydləri də var idi. Beheşti amerikalılara bildirmişdi ki, əgər onlar İslam inqilabını qəbul etsələr, İslam hökuməti ABŞ ilə dost olacaq.
Beheşti 1350-ci ildən Almaniyadan qayıtdıqdan sonra amerikalılarla əlaqədə idi və bir neçə CIA əməkdaşı ilə informasiya mübadiləsi aparmışdı. O, 1360-cı ildə İslam Respublikasının Partiya binasında baş verən partlayışda öldürüldü.

Beheşti vasitəsilə Musəvi Ərdəbili də Xomeyninin nümayəndəsi kimi ABŞ səfirliyi ilə danışıqlara qoşulmuşdu. ABŞ səfiri Sallivan xatirələrində yazır ki, Mehdi Bazərqanın evində keçirilən görüşə gələn Musəvi Ərdəbilini mühafizəçi Xomeyni zənn etmişdi.
Bu görüşlərdə əsas məsələ hakimiyyətin sülh yolu ilə təhvil verilməsi və hərbi çevrilişin qarşısının alınması idi. ABŞ isə əvəzində ordunun və əks-kəşfiyyat strukturunun qorunmasını istəyirdi. Naser Minaci də ABŞ-la gizli əlaqələr quraraq, onlardan Xomeyni tərəfdarlarını dəstəkləmələrini istəmişdi.

Nəticə hissəsi

İslamçıların şah rejiminə alternativ kimi hazırlanması, inqilabın ABŞ tərəfindən təşkil edilməsi anlamına gəlmir. 1357-ci ildə inqilabi ruh bütün dünyada güclü idi və dəyişikliklər əsasən inqilablar vasitəsilə baş verirdi. İran xalqı da ümumi şəkildə dəyişiklik istəyirdi və ABŞ bu prosesi öz maraqları istiqamətində yönləndirdi.
ABŞ-ın əsas məqsədi Sovet kommunizminə qarşı mübarizə idi və bu məqsədlə İslam siyasi qüvvələrindən istifadə edildi. Zbiqnev Bjezinski bu strategiyanı müdafiə edirdi və İslam dünyasının Sovetlərə qarşı istifadəsini
uğurlu hesab edirdi. Lakin sonrakı hadisələr, xüsusilə 11 sentyabr hücumları, bu siyasətin nəticələrinin ciddi tənqidinə səbəb oldu. Buna baxmayaraq, Bjezinski sonrakı illərdə də bu strategiyanı müdafiə edirdi və onu uğurlu hesab etdiyini bildirirdi.

Maşaallah Rəzmi
17 fevral 2026

Yorumlar