Prof. Dr. Mahmut Ali Çehregani, 5 Mart 1958 tarihinde Güney Azerbaycan’ın Doğu Azerbaycan Eyaleti’ne bağlı Çehregan kasabasında dünyaya gelmiştir. Babası Babahan, annesi ise Hanım’dır. Ailesi, Güney Azerbaycan’ın yakın tarihindeki üç büyük inkılap hareketinde (1905-1911 Meşrutiyet İnkılabı, 1919-1920 Hiyabani Hareketi, 1945-1946 Azerbaycan Milli Hareketi) önemli roller üstlenmiş, özellikle dedesi Settar Han, Meşrutiyet inkılabında Tesuc bölge sorumlusu olmuştur.

Eğitim Geçmişi ve Akademik Dereceler

Çehregani’nin akademik kariyeri, İran’ın önde gelen üniversitelerinde aldığı eğitimlerle şekillenmiştir. 1984 yılında üniversite sınavını kazanarak Tebriz Üniversitesi Fars Dili ve Edebiyatı Bölümü’ne girmiş, 1988 yılında bu bölümü yüksek dereceyle bitirmiştir. 1989 yılında Meşhed Firdevsi Üniversitesi Umumi Dil Fakültesi’nde lisansüstü eğitim hakkı kazanmış, 1990 yılında ise Tahran’daki Terbiyet Öğretmen Fakültesi’ne atanarak burada iki yıl öğrenim görmüştür. 1992 yılında “Fars Dilinde Türk Sözleri” başlıklı teziyle yüksek lisans derecesini almıştır.

1993 yılında Azerbaycan Milli Akademisi’ne başvurarak Filoloji doktorluğu ve Filoloji İlmi Profesörlüğü unvanlarını almıştır. Ayrıca, 2003 yılında Bakü Devlet Üniversitesi’nden fahri doktorluk unvanı ile onurlandırılmıştır.

GAMOH’un Kuruluşu, Misyonu ve İdeolojisi

Güney Azerbaycan Milli Uyanış Hareketi (GAMOH), Prof. Dr. Mahmut Ali Çehregani’nin liderliğinde 1991 yılında temelleri atılmış, 1994 yılında ise örgütlü bir yapıya kavuşmuştur. GAMOH, İran’daki Azerbaycan Türklerinin milli kimliğini korumak, asimilasyon politikalarına karşı çıkmak ve Türkçenin eğitim ve kamusal yaşamda kullanılmasını sağlamak amacıyla kurulmuştur.

1995 yılında Çehregani’nin Tebriz’den milletvekili adayı olması ve seçimlerde 600.000 oy almasına rağmen meclise girmesine izin verilmemesi, GAMOH’un toplumsal meşruiyetini ve etkisini artırmıştır.

Misyon ve İdeoloji

GAMOH’un temel misyonu, Güney Azerbaycan Türklerinin milli ve kültürel haklarını savunmak, Azerbaycan Türkçenin eğitim ve medya dili olarak kullanılmasını sağlamak, demokratik bir İran’da Azerbaycan Türklerinin kendi kaderini tayin hakkını elde etmesini temin etmektir. Hareket, İran İslam Cumhuriyeti Anayasası’nın 15., 19. ve 48. maddelerinde yer alan dil ve kültürel hakların uygulanmasını talep etmektedir.

Çehregani’ye Seçim Sonrası Baskılar

Seçimlerin ardından Çehregani, İran rejiminin yoğun baskılarına maruz kalmıştır. Tebriz ve Tahran’daki üniversitelerdeki görevlerinden uzaklaştırılmış, çeşitli defalar tutuklanmış ve hapis cezasına çarptırılmıştır. Seçim sürecinde ve sonrasında Güney Azerbaycan’ın çeşitli şehirlerinde Çehregani’ye destek amacıyla mitingler ve gösteriler düzenlenmiş, yüzlerce Güney Azerbaycan Türkü tutuklanmış ve sürgün edilmiştir.

1999-2000 Tutuklaması ve Açlık Grevi

1999 yılında, İran Milli Meclisi’ne aday olmasını engellemek amacıyla, İran İstihbarat Bakanlığı tarafından tekrar tutuklanmış ve devrim mahkemesinde “şampuan kaçakçılığı” gibi asılsız suçlamalarla yargılanmıştır. 18 Şubat 2000’de altı ay hapis cezasına çarptırılmıştır. Uluslararası Af Örgütü (Amnesty International), Çehregani’nin “vicdan mahpusu” (prisoner of conscience) olarak tanımlanması gerektiğini, tutuklanmasının tamamen siyasi nedenlerle ve düşünce özgürlüğünü bastırmak amacıyla gerçekleştirildiğini belirtmiştir.

Uluslararası Tepkiler ve İnsan Hakları Kuruluşlarının Rolü

Çehregani’nin tutuklanması ve hapiste gördüğü işkenceler, başta Uluslararası Af Örgütü ve İnsan Hakları İzleme Örgütü (Human Rights Watch) olmak üzere birçok uluslararası insan hakları kuruluşunun gündemine girmiştir. Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri Kofi Annan, İran rejimine yönelik yayınladığı bildirgelerde, Çehregani’nin sağlık sorunlarının ve hayati tehlikesinin sorumlusunun İran devleti olduğunu açıkça belirtmiştir. Bu uluslararası baskılar sonucunda, İran rejimi Çehregani’nin Avrupa’da tedavi görmesine izin vermek zorunda kalmıştır.

Açlık Grevi, Sağlık Sorunları ve Hapishane Tedavileri

Hapiste geçirdiği iki beyin kanaması ve kalp krizi, açlık grevi sırasında yaşadığı iç kanama ve ağır sağlık sorunları, uluslararası kamuoyunun dikkatini çekmiştir. Açlık grevi, hem İran’daki siyasi mahkûmların direniş geleneğinin bir parçası olarak hem de Çehregani’nin hak arayışının sembolü olarak tarihe geçmiştir.

Avrupa ve Türkiye Ziyaretleri (2002)

2002 yılında, sağlık sorunları nedeniyle İran rejimi tarafından Avrupa’ya çıkışına izin verilen Çehregani, İsveç ve Almanya’da tedavi görmüş, bu ülkelerin yanı sıra Fransa ve Danimarka’da da siyasi partiler, insan hakları kuruluşları ve sivil toplum örgütleriyle görüşmeler yapmıştır. Dönemin Avrupa Parlamentosu Başkanı Walter Schwimmer ile de bir araya gelerek, Güney Azerbaycan Türklerinin sorunlarını uluslararası kamuoyuna duyurmuştur.

Avrupa’daki temaslarının ardından Kuzey Azerbaycan’a (Bakü) geçen Çehregani, burada iktidar ve muhalefet partileri, sivil toplum kuruluşları, aydınlar ve sanatçılarla yüzlerce görüşme gerçekleştirmiş, televizyon, radyo ve gazetelerde onlarca röportaj vermiştir.

Türkiye’deki Faaliyetleri

Türkiye’de, siyasi partiler, insan hakları kuruluşları ve medya temsilcileriyle temaslarda bulunmuştur. Ancak, İran rejiminin baskıları ve Türkiye ile Azerbaycan’ın İran’la yaptığı güvenlik anlaşmaları nedeniyle, her iki ülkede de oturum izni alamamış, ailesiyle birlikte bir müddet İstanbul’da yaşadıktan sonra can güvenliği nedeniyle Batı ülkelerine göç etmek zorunda kalmıştır.

ABD’ye Yerleşme ve Mültecilik

Çehregani, Washington ve New York’ta Amerikalı yetkililer ve Birleşmiş Milletler temsilcileriyle görüşmeler yaparak, Güney Azerbaycan meselesini uluslararası platformlara taşımıştır. İran, Türkiye ve Azerbaycan’daki siyasi koşulları göz önünde bulundurarak, yaşamını mülteci olarak ABD’de sürdürmeye karar vermiştir. 2006 yılında Güney Azerbaycan Türklerinin ulusal ayaklanması sonrasında Türkiye ve Azerbaycan’a yaptığı son ziyaretin ardından, İran rejiminin baskıları sonucu önce Türkiye’den Kuzey Azerbaycan’a, oradan da ABD’ye sınır dışı edilmiştir. O tarihten bu yana Türkiye ve Azerbaycan’a giriş yasağı devam etmektedir.

Türkiye ve Azerbaycan ile İlişkiler, Giriş Yasakları

2006 yılında, İran rejiminin baskıları ve dönemin İran Cumhurbaşkanı Ahmedinejad’ın doğrudan müdahalesiyle, Türkiye ve Azerbaycan’a giriş yasağı getirilmiştir. Bu yasak, İran rejiminin baskısıyla iki kardeş ülkenin de Güney Azerbaycan Türklerinin liderine kapılarını kapatması anlamına gelmiştir.

Giriş yasağı, hem Türkiye’de hem de Azerbaycan’da kamuoyunda tartışmalara yol açmış, çeşitli sivil toplum kuruluşları ve insan hakları savunucuları tarafından eleştirilmiştir. Sivil kuruluşlar ve Güney Azerbaycan Türklerinin çeşitli platformlarda, Çehregani’nin Türkiye ve Azerbaycan’a giriş yasağının kaldırılması için kampanyalar başlatılmıştır.

Onursal Unvanlar, Ödüller ve Akademik Tanınırlık

Prof. Dr. Mahmut Ali Çehregani, akademik ve siyasi mücadelesi nedeniyle çeşitli onursal unvanlar ve ödüllerle onurlandırılmıştır. 1993 yılında Azerbaycan Milli Akademisi’nden Filoloji doktorluğu ve profesörlük unvanı, 2003 yılında Bakü Devlet Üniversitesi’nden fahri doktorluk unvanı almıştır. Ayrıca, çeşitli diaspora kuruluşları ve insan hakları örgütleri tarafından da ödüllendirilmiştir.

Çehregani’nin akademik çalışmaları, Türk dünyasında ve özellikle Azerbaycan’da saygın bir bilim insanı olarak tanınmasını sağlamıştır.

Kaynak:

http://gamoh.org/

Yorumlar